นิทรรศการ “เบื้องหลังการอนุรักษ์ผลงานของอาจารย์ เฟื้อ หริพิทักษ์”

ชวนหมอมือทองมองแนวทางการอนุรักษ์

ขวัญจิต เลิศศิริ (Kwanjit Lertsiri)
นักอนุรักษ์ และซ่อมแซมงานศิลปะ
E-mail : kwanjitl@gmail.com

ขวัญจิต เลิศศิริ นักอนุรักษ์ผลงานศิลปกรรม เจ้าของฉายาหมอศิลปะมือทองของประเทศไทย มีประสบการณ์ในการอนุรักษ์ และซ่อมแซมงานศิลปะทั้งในพิพิธภัณฑ์ หอศิลป์ และงานสะสมส่วนบุคคลอย่างนับไม่ถ้วน หลังจบการศึกษาด้านจิตรกรรมไทยจากโรงเรียนเพาะช่าง (ปัจจุบันเป็นมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลรัตนโกสินทร์) ขวัญจิต เลิศศิริ ได้เข้าสู่การทำงานด้านการอนุรักษ์ที่สำนักพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ก่อนก้าวเข้าสู่ตำแหน่งนายช่างศิลปกรรมอาวุโส กลุ่มอนุรักษ์จิตรกรรมและประติมากรรม กองโบราณคดี กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม ชีวิตการทำงานทางด้านการอนุรักษ์ศิลปะวัตถุทำให้ ขวัญจิต เลิศศิริ มีแนวคิดว่างานอนุรักษ์นั้นเปรียบเสมือนการรักษาคนไข้ต้องใส่ใจทุกรายละเอียด และทำอย่างค่อยเป็นค่อยไป ปัจจุบัน ขวัญจิต เลิศศิริ ลาออกจากราชการและมาก่อตั้งบริษัท เคซีที คอนเซอเวชั่น จำกัด ด้วยความมุ่งมั่นในการทำงานอนุรักษ์ศิลปวัตถุ และความท้าทายของการอนุรักษ์ศิลปกรรมรูปแบบต่าง ๆ

นิทรรศการ “เบื้องหลังการอนุรักษ์ผลงานภาพลายเส้นของอาจารย์ เฟื้อ หริพิทักษ์”

ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) (ศมส.) ได้ติดต่อให้ขวัญจิต เลิศศิริ เข้าสำรวจและประเมินสภาพเพื่อวางแนวทางการอนุรักษ์ชุดผลงานภาพลายเส้นของ เฟื้อ หริพิทักษ์ ที่ได้รับมอบจากมูลนิธิเด็ก ด้วยความมุ่งหวังว่าภาพลายเส้นชุดนี้จะเป็นประโยชน์ต่อการศึกษาทางด้านประวัติศาสตร์ โบราณคดี ศิลปกรรมและประวัติศาสตร์ศิลปะ

หลังจากที่ได้ประเมินสภาพของชุดภาพผลงานของเฟื้อ หริพิทักษ์ ขวัญจิต เลิศศิริ จึงได้ร่วมวางแนวทางการอนุรักษ์ชุดภาพผลงานร่วมกับฝ่ายคลังข้อมูลวิชาการและฝ่ายบริการสารสนเทศ ศมส. ถึงการกำหนดระยะเวลาในการดำเนินการอนุรักษ์ งบประมาณ การคัดเลือก ภาพที่มีความจำเป็นต้องทำการอนุรักษ์อย่างเร่งด่วน เกณฑ์การประเมินสภาพสำหรับการจัดลำดับความสำคัญในการอนุรักษ์ภาพลำดับถัดไป และการวางแนวทางในการขนย้ายชุดผลงานภาพลายเส้นที่ต้องดำเนินการอนุรักษ์ เพื่อเคลื่อนย้ายปยังบริษัท เคซีที คอนเซอเวชั่น จำกัด อย่างปลอดภัย

ขวัญจิต เลิศศิริ ได้การดำเนินการอนุรักษ์ชุดผลงานภาพลายเส้นของอาจารย์ เฟื้อ หริพิทักษ์ เป็นจำนวนทั้งหมด 54 ภาพ ทั้งภาพเดี่ยว และภาพหน้า-หลัง ชุดผลงานภาพลายเส้นของอาจารย์ เฟื้อ หริพิทักษ์ ที่มีปัญหาเรื่องเชื้อราหนาแน่นบนกรอบกระดาษ (Mount) จะถูกนำไปอนุรักษ์อย่างเร่งด่วน เนื่องจากเชื้อราสามารถเจริญเติบโต และแพร่กระจายไปยังภาพลายเส้นผลงานชิ้นอื่น ๆ ได้ และจะพิจารณาปัญหาด้านอื่น ๆ ประกอบ เช่น วัสดุที่ศิลปินเลือกใช้, รอยยับย่นฉีกขาด, คราบสกปรก, เทคนิคการยึดตรึงภาพด้วยการทากาวหรือการใช้เทปกาว และการปะซ่อมแซมรอยชำรุด เป็นต้น การอนุรักษ์ชุดผลงานภาพลายเส้นของอาจารย์ เฟื้อ หริพิทักษ์ จึงถือว่ามีความท้าทายเป็นอย่างมากสำหรับนักอนุรักษ์

ความท้าทายของการอนุรักษ์ผลงานภาพลายเส้นของ เฟื้อ หริพิทักษ์

ลำดับแรกของการอนุรักษ์ ขวัญจิต เลิศศิริ จะเริ่มต้นด้วยการถ่ายภาพ เพื่อบันทึกหลักฐานก่อนการอนุรักษ์ และดำเนินการตรวจสอบข้อมูลรายการภาพที่ต้องส่งมอบให้อนุรักษ์ รวมถึงการถ่ายภาพเพิ่มเติมเอาไว้ทั้งระหว่างการดำเนินการอนุรักษ์ และหลังการดำเนินการอนุรักษ์

หลังจากถ่ายภาพทั้งหมดแล้วจึงจะถอดภาพลายเส้นออกจากกรอบไม้ แล้วจึงทดสอบภาพเพื่อหาสารเคมีที่เหมาะสมในการอนุรักษ์ เนื่องจากผลงานศิลปะถือเป็นผลงานที่มีทั้งคุณค่าและมูลค่าจึงต้องดำเนินการทดสอบความเหมาะสมก่อนการอนุรักษ์ทุกครั้ง ทั้งการทดสอบการละลายของหมึกและสี และการทดสอบสารเคมีที่เหมาะสำหรับการทำความสะอาด ลำดับถัดมาจึงจะนำชิ้นงานให้ความชื้นเพื่อให้เส้นใยกระดาษคลายตัวให้เหมาะสมแก่การดึงคราบสกปรกออก เมื่อดึงคราบสกปรกแล้วจะผนึกเสริมความมั่นคงให้กระดาษเป็นขั้นตอนถัดไป

ในลำดับถัดมาจะนำกรอบไม้เดิมของผลงานชิ้นนั้น ๆ มาซ่อมแซมให้แข็งแรง รวมถึงการเปลี่ยนมาใช้กระจกมิวเซียมกลาสกรองรังสี UV 70% แทนที่กระจกเดิม วิธีการนี้ถือเป็น "อนุรักษ์เชิงป้องกัน" ที่ช่วยปกป้องชิ้นงานจากรังสี UV อันเป็นสาเหตุสำคัญที่จะทำให้ภาพซีดจางมากขึ้นในอนาคต ขั้นตอนสุดท้ายจะใช้แผ่นโฟมบอร์ดชนิดไร้กรดปิดหลังกรอบให้เรียบร้อย เนื่องจากโฟมบอร์ดมีคุณสมบัติในการช่วยระบายอากาศได้ดี น้ำหนักเบา สามารถใช้แทนแผ่นไม้อัดได้ ในกรณีที่ชิ้นงานภาพลายเส้นมีภาพหน้า-หลังภายในกรอบเดียวกัน เมื่อนำภาพออกมาจากรอบ อาจส่งผลให้กรอบไม้นั้นเกิดการชำรุดจะใช้วิธีเปลี่ยนกรอบใหม่ให้กับผลงานภาพลายเส้นดังกล่าว

ตัวอย่างการอนุรักษ์ชุดผลงานภาพลายเส้นของอาจารย์ เฟื้อ หริพิทักษ์
ผลงานก่อนการอนุรักษ์