องค์ความรู้ชุด “เอกสารตัวเขียนและจารึก” ๑
เรื่องที่ ๓ คัมภีร์ใบลาน
เกริ่น
คัมภีร์ใบลาน หมายถึงเอกสารที่ทำจากใบของต้นลาน ที่ผ่านกรรมวิธีในการเตรียม จารด้วยเหล็กจารให้เป็นร่องตัวอักษร มีกระบวนการทำดังนี้
ตัดลาน
นิยมใช้ใบที่ไม่แก่ไม่อ่อนจนเกินไป โดยมากนับจากทางยอดลงมา ๒-๓ ทาง ทางคอต้นขึ้นไป ๒-๓ ทาง เอาเฉพาะทางที่อยู่ตรงกลาง อย่างที่เรียกว่า “เพสะลาด” เมื่อตัดลงมาแล้ว ตัดปลายใบออก ให้เหลือความยาวประมาณ ๕๐-๗๕ เซนติเมตร แล้วตากแดดตากน้ำค้างทิ้งไว้ ๓ วัน ๓ คืน จนแห้ง
เจียนก้านลาน
นำลานที่แห้งแล้ว มาคัดแยกตามขนาดเท่า ๆ กัน มีชื่อเรียกตามขนาดใบลานต่างกัน เช่น ลานหนังสือ มีขนาดกว้างกว่าลานอื่น ๆ มีขนาดกว้าง ๖-๘ เซนติเมตร ส่วนลานหนึ่ง ลานสอง ลานสาม ลานสี่ ลานห้า ลานหก ลานจิ๋ว ลานเส้น และลานตลาด มีขนาดลดหลั่นกันลงมาตามลำดับ
แทงลาน
นำใบลานที่คัดขนาดแล้วมาเจียนเอาก้านลานออก จะมีลักษณะเป็นแผ่นบาง ๆ รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า กว้าง ๔-๘ เซนติเมตร ยาว ๕๐-๗๕ เซนติเมตร
นำใบลานที่เจียนก้านแล้ววางซ้อนกัน ๒๐ - ๓๐ ใบ ขดเป็นม้วนกลมใช้ก้านลาน หรือเชือกมัดไว้ แล้วนำไปแช่น้ำ ๒๔ ชั่วโมง ในภาคเหนือนิยมนำใบลานไปต้มกับน้ำซาวข้าว เรียกว่า “น้ำข้าวมวก”
เมื่อแช่นน้ำ หรือต้มแล้ว จึงนำใบลานไปตาก โดยตั้งสันลานขึ้นเพื่อมิให้ลานคดงอเมื่อแห้ง
เมื่อลานแห้งสนิท จึงคลี่ออกจากม้วน แล้วเช็ดทำความสะอาด จากนั้นนำมา “แทงลาน” หรือ เจาะรูร้อยสายสนอง
นำใบลานที่แทงลานแล้วมาซ้อนกัน ๑๐ - ๒๐ ใบ นำเข้าไม้ประกับหน้า - หลัง เรียกว่า “ขนอบ” ตามขนาด เช่น ขนอบลานหนังสือ แล้วใช้มีดคม ๆ ตัดใบลานทั้งสี่ด้านให้เสมอขนอบ หรือไม้ประกับเพื่อให้มีขนาดเท่ากัน
นำใบลานที่ตัดแล้ว มีวางซ้อนกันเป็น “กับ” กับละ ๕๐๐ ใบ เรียงให้เสมอกันทั้งสี่ด้าน แล้วมัดเป็น ๓ ตอน แล้วใช้ขนอบประกับอัดในแน่น และเรียบอีกครั้ง
อบลาน
นำกับใบลานที่มัดไว้ ไปอบในเตาอิฐ ใช้แกลบสุมเป็นเชื้อ ๒ วัน เพื่อให้ลานแห้งสนิท และป้องกันไม่ให้ลานขึ้นรา
เมื่ออบลานแล้ว ใบลานในขนอบอาจหดตัว มีขนาดไม่เท่ากัน จะต้องใช้กบไสจนเรียนเสมอกันทั้ง ๔ ด้าน
แกะใบลานออกจากกับ ทำความสะอาดโดยใช้ทรายละเอียดตากแดด หรือคั่วให้ร้อน โรยลงบนในลานแล้วใช้ลูกประคบลูบไปมาจนเรียบ
จากนั้นใช้เหล็กแหลมเผาไฟ เจาะรูร้อยสายสนองตามรูที่แทงไว้แต่ต้น
จัดใบลานเข้าผูก
นำใบลานที่ผ่านกรรมวิธีแล้ว มาจัดเป็นผูก ผูกละประมาณ ๒๔ ใบ (๒ หน้าอังกา) โดยใบลานตามปกติจะมี ๒ ขนาด คือ
- ใบลานสั้น มีขนาดโดยประมาณ กว้าง ๕ x ยาว ๒๘ เซนติเมตร
- ใบลานยาว มีขนาดโดยประมาณ กว้าง ๕ x ยาว ๕๕ เซนติเมตร
บัญชักธรรม หรือไม้บัญชัก เป็นส่วนประกอบชิ้นหนึ่งที่ทำให้คัมภีร์ใบลาน หรือสมุดไทยมีความสมบูรณ์มากขึ้น ทำจากวัสดุหลากหลายประเภทตามกำลังของผู้สร้าง เช่น ไม้ ไม้แกะสลักลงรักปิดทอง งาช้าง โลหะหล่อขึ้นรูป เป็นต้น ใช้สำหรับระบุชื่อคัมภีร์ ผู้สร้าง เจ้าศรัทธา เป็นต้น
ผ้าห่อคัมภีร์ เป็นผ้าที่ใช้สำหรับห่อสมุดไทย คัมภีร์ใบลาน เพื่อจัดเก็บรักษา ตามปกติทำจากผ้าหลากหลายประเภทตามงบประมาณ หรือความเหมาะสมของเข้าศรัทธา หรือเจ้าของเอกสาร เช่น ผ้าจีวร ผ้าฝ้าย ผ้าไหม ผ้าปักดิ้นเงินดิ้นทอง เป็นต้น
หีบพระธรรม เป็นกล่องไม้สำหรับเก็บคัมภีร์ใบลาน อาจเป็นเป็นขนาดย่อม ใส่คัมภีร์ได้ ๑-๕ ผูก หรือขนาดใหญ่ที่สามารถใส่คัมภีร์ใบลานได้ ๑๐-๒๐ ผูก ตัวหีบพระธรรม อาจเป็นหีบไม้เกลี้ยง ๆ หรืออาจตกแต่งให้มีความสวยงาม เช่น ลงรักปิดทอง ทำลายรดน้ำ หรือติดกระจกสี เป็นต้น
ไม้ประกับ เป็นส่วนประกอบของคัมภีร์ใบลาน ทำด้วยไม้ ๒ ชิ้น ขนาดกว้าง ยาว เท่ากันหรือใหญ่กว่าความกว้าง-ยาวของใบลานเล็กน้อย ใช้ประกับด้านหน้าและด้านหลังของคัมภีร์ เพื่อช่วยรักษาไม่ให้ใบลานคดงอ มักพบใช้กับคัมภีร์ใบลานที่มีจำนวนหลายผูก สำหรับการประดับตกแต่ง แล้วแต่ความเหมาะสม หรือทุนทรัพย์ของผู้สร้าง มีทั้งลงรักปิดทอง ทาชาดเขียนลาย หรือฝังมุก เป็นต้น
อ้างอิง
ก่องแก้ว วีระประจักษ์. การทำสมุดไทยและการเตรียมใบลาน. กรุงเทพฯ หอสมุดแห่งชาติกรมศิลปากร, ๒๕๓๐.
พอพล สุกใส. เอกสารประกอบการสอนรายวิชา 330 345 การสำรวจและเก็บข้อมูลจารึกและเอกสารโบราณ. คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร.
เรียบเรียงเนื้อหา
อ.พอพล สุกใส
ผลิตสื่อ
นางสาวณัชชา เพ็ชรผุดผ่อง
นางสาวบุณยานุช แสนดี
นางสาวลักษิกา ลำใย
นางสาวณภัทรา ภิงคารวัฒน์
